Het bibliotheeklandschap verandert. De Brabantse bibliotheken, provincie, gemeenten en Cubiss als provinciale ondersteuningsinstelling (POI) staan voor een stevige uitdaging: maak ons bibliotheekstelsel nóg robuuster en zorg voor zichtbare en meetbare impact in onze samenleving.
Die brede opdracht is het resultaat van landelijke en regionale ontwikkelingen en specifieke wensen en doelen die uit afstemming met samenwerkingspartners naar voren zijn gekomen. In het kort:
Provincie: Noord-Brabant zet in op een vergroting van het publieksbereik van de bibliotheken en een inhoudelijke versterking van het bibliotheekstelsel. Intensiever samenwerken is een belangrijke factor om dat voor elkaar te krijgen. Cubiss werkt daaraan op basis van een aantal focuspunten.
Nieuwe Bibliotheekwet (Wsob): met het ingaan van de nieuwe Wsob krijgen gemeenten een zorgplicht: een volwaardige bibliotheek in elke gemeente. Dit brengt voor alle betrokken partijen veranderingen met zich mee. De implicaties daarvan brengen we in dit werkplan in kaart. We gaan daarbij uit van een collectieve aanpak vanuit de vierhoek (gemeenten, provincie, bibliotheken en Cubiss). Daarin staan kennisdeling en ondersteuning bij het maken van plannen naar aanleiding van de nieuwe wet centraal.
Vierhoek: uit de vierhoeksoverleggen komt de wens naar voren om meer samen op te trekken. Gemeenten vragen aandacht voor de profilering en impact van de lokale bibliotheek voor lokale stakeholders zoals de gemeenteraad.
Landelijke netwerkagenda: tot slot werd in 2025, als praktische uitwerking van het Bibliotheekconvenant, de nieuwe landelijke Netwerkagenda gepubliceerd. Die dient als het ‘kompas voor het landelijke bibliotheeknetwerk’. Hierin staat hoe bibliotheken, POI’s en de overheid gezamenlijk invulling geven aan drie maatschappelijke opgaven:
- Geletterde samenleving
- Participatie in de informatiesamenleving
- Leven lang ontwikkelen
De vernieuwde Wsob: nieuwe spelregels en kansen
De nieuwe Bibliotheekwet (Wsob) schept nieuwe kansen én nieuwe verantwoordelijkheden voor provincies, gemeenten, de bibliotheken en POI's.
In de oude wet hadden gemeenten een bevorderingstaak. De nieuwe wet introduceert een zorgplicht voor gemeenten: inwoners moeten toegang hebben tot een volwaardige bibliotheek, inclusief een fysieke bibliotheekvestiging, ruimere openingstijden en professioneel personeel.
Voor provincies betekent dit een grotere verantwoordelijkheid. Zij krijgen niet alleen een toezichthoudende taak in het kader van interbestuurlijk toezicht (IBT), maar worden ook de schakel tussen het landelijke en lokale niveau: provincies moeten monitoren of gemeenten hun zorgplicht nakomen en zo nodig bijsturen. Daarnaast hebben provincies een zorgplicht voor hun POI's.
Ook de rol van POI’s verandert. Voorheen was hun rol vooral die van ondersteunings- en innovatiepartner. In de nieuwe Wsob krijgen ze een stevigere plaats in het wettelijk stelsel. Hun taak wordt breder: naast het ondersteunen van maatschappelijke programma’s dragen ze voortaan bij aan de versterking van de bedrijfsvoering van bibliotheken. Inhoudelijke en organisatorische versterking gaan vanaf nu hand in hand.
De vernieuwde Bibliotheekwet biedt daarmee kansen om te bouwen aan een toekomstbestendig bibliotheekstelsel waarin kwaliteit, professionaliteit en maatschappelijke impact centraal staan.
Ambitie van de provincie Noord-Brabant
De Provincie Noord-Brabant ziet haar nieuwe toezichthoudende rol als uitgelezen kans om het bibliotheekstelsel te versterken. De Provincie wil die rol invulling geven door het stimuleren van kennisdeling, zodat bibliotheken van elkaar leren en gezamenlijk sterker worden. Ook wil ze samenwerking tussen gemeenten, bibliotheken en Cubiss bevorderen.
Bovenstaande acties versterken niet alleen het bibliotheekstelsel. Ze helpen ook gemeenten om hun gemeenteraden een beter inzicht te geven in de impact en waarde van het bibliotheekwerk.
De brede rol van de POI: fundament voor groei
De nieuwe Wsob verbreedt de rol van POI’s als Cubiss. Dat verandert onze opdracht. Onze taken rond maatschappelijke programma’s blijven bestaan. Daarnaast krijgt Cubiss de verantwoordelijkheid om bibliotheken te ondersteunen in hun bedrijfsvoering. Dit betekent concreet:
- het geven van advies en ondersteuning bij exploitatie, doorontwikkeling en inrichting, ook op inhoud;
- het ontwikkelen van collectieve oplossingen voor HRM, financiën en informatiemanagement;
- het opbouwen van een kennis- en adviesfunctie die bibliotheken helpt efficiënter en toekomstbestendiger te werken.
In 2025 zette Cubiss hiertoe al de eerste stappen. We deden dat onder meer door middel van drie onderzoeken naar hoe bedrijfsvoering is georganiseerd bij de Brabantse bibliotheken, samen met het Directie Overleg Brabantse Bibliotheken (DOBB). De uitkomsten hiervan vormen in 2026 de basis voor gezamenlijke oplossingsrichtingen.
De bredere POI-rol draagt niet alleen bij aan de interne kracht van bibliotheken, maar creëert ook ruimte om de maatschappelijke taken beter uit te voeren. Bedrijfsvoering met een solide basis is immers een voorwaarde voor inhoudelijke groei.
Cubiss Brabant is een:
- verbindende schakel. We brengen de signalen en behoeften van de lokale bibliotheken samen en vertalen die naar provinciaal en landelijk niveau. Daarmee vormen we als POI een brug tussen beleid en praktijk.
- kennis- en expertisecentrum. We leveren expertise over organisatie, governance en bedrijfsvoering en ondersteunen gemeenten bij hun zorgplicht en het opstellen van meerjarenplannen.
- coördinator en aanjager. Cubiss zorgt dat initiatieven van lokale bibliotheken aansluiten bij provinciale en landelijke programma’s, voorkomt versnippering en brengt partijen bij elkaar.
Als Provinciale Ondersteuningsinstelling richt Cubiss Brabant zich op verschillende doelgroepen. Primair zijn dat de Brabantse bibliotheken/multifunctionele organisaties en Provincie Noord-Brabant. Samen vormen zij het fundament van het netwerk. Secundaire doelgroepen zijn gemeenten, maatschappelijke en educatieve samenwerkingspartners en culturele en sociale instellingen. Met deze partijen werken bibliotheken op lokaal en regionaal niveau samen om hun maatschappelijke en educatieve rol te versterken.