Expertise van Cubiss-Bisc
Niet wachten op de wet: nu al bouwen
De vernieuwde bibliotheekwet Wsob laat nog even op zich wachten, maar in Brabant, Limburg en Utrecht zijn ze al een tijd bezig met de voorbereidingen. Vivianne Buteijn van het Wsob-team van Cubiss-Bisc vertelt over georganiseerde masterclasses, maatwerk en het gesprek dat volgens haar gevoerd moet worden.

Vivianne Buteijn van het Wsob-team van Cubiss-Bisc
Anderhalf jaar geleden, toen de wetswijziging in aantocht was, startte Cubiss samen met BiSC de taakgroep Wsob. “Het was nog een beetje pionieren en onderzoeken hoe we hier mee omgaan”, zegt Vivianne Buteijn, adviseur innovatie bij Cubiss. Zij is strategisch adviseur op het gebied van de Wsob, en vanaf januari 2027 ook de projectleider Wsob binnen Cubiss-Bisc. “Inmiddels is de pioniersfase voorbij. Het begint steeds meer regulier werk te worden.”
Van format naar maatwerk
De wetswijziging bevat een zorgplicht voor gemeenten. Dat betekent dat er in elke gemeente een volwaardige, toekomstbestendige bibliotheekorganisatie moet zijn. En dat gemeenten in een meerjarenplan samen met hun bibliotheek moeten vastleggen hoe zij aan de zorgplicht (gaan) voldoen.
De opdracht voor het Wsob-team is daarmee helder: bibliotheken in Noord-Brabant, Limburg en Utrecht (en op verzoek ook daarbuiten) informeren en begeleiden, en een aanbod ontwikkelen waarmee zij het gesprek aan kunnen gaan met hun gemeente. Dat gebeurt langs verschillende lijnen: maatwerktrajecten op offertebasis, deskundigheidsbevordering voor bibliotheekprofessionals, online spreekuren en de landelijke informatiepagina op Bnetwerk, waarvan Cubiss-Bisc initiator is. Daarnaast besteedt het Wsob-team aandacht aan het opleiden van de eigen collega's.
In de eerste fase ontwikkelde het team een format voor het meerjarenplan. Dat blijkt inmiddels vooral bruikbaar als checklist. “We worden eigenlijk vooral gevraagd om de bibliotheek en gemeente in het goede gesprek bij elkaar te brengen”, heeft Buteijn ervaren. “Wij zien dat maatwerk in de meeste gevallen beter past.”
Vrijwel elke situatie is anders. Bibliotheken die met meerdere gemeenten werken, staan voor de keuze: per gemeente een plan, of één gezamenlijk meerjarenplan? In de praktijk vraagt bijna iedereen om dat laatste. Alleen: die gemeenten onderling werken op dit vlak vaak (nog) helemaal niet intensief samen. “Dus moet je eerst ook de ambtenaren met elkaar in contact brengen.” Inmiddels zijn meerdere trajecten al afgerond, lopen er op dit moment zeven en verkent Cubiss met een aantal organisaties de aanpak.
Colleges met verrassende tips
De tweede lijn kreeg vorm in een masterclass met TIAS School for Business and Society: twee reeksen van vier bijeenkomsten voor directeuren, managers en andere bibliotheekprofessionals. Geen colleges over de Wsob, maar over de thema’s die met de wet aan belang winnen: netwerksamenwerking, impactgericht werken, de dynamiek van het gemeentelijk speelveld en gezonde financiële bedrijfsvoering.
Vooral het college over gemeentelijke dynamiek sloeg aan. Cubiss-Bisc haalde er een griffier bij, een raadslid, beleidsambtenaar, wethouder en burgemeester. “Dan kun je een heel ander gesprek voeren dan wanneer je dat met je eigen gemeente doet.” Er kwamen verrassende tips uit: de gemeentebegroting wordt in november vastgesteld, maar in maart of april wordt de basis al gelegd. Wie pas na de zomervakantie bij de gemeente aanklopt, is te laat. En betrek ook de griffie: die weet bijvoorbeeld welke inspreekmomenten handig zijn.
Beide reeksen zaten snel vol; mogelijk komt er een derde in het voorjaar van 2027. In september dit jaar volgden twee bijeenkomsten speciaal voor raden van toezicht van bibliotheekorganisaties.
“Weet als bibliotheekorganisatie wat je kan, weet wat je nodig hebt en ga van daaruit het gesprek met je gemeente(n) aan.”
De grootste valkuil
Wat komt in vrijwel elke sessie terug? De bescheidenheid van de sector: een gemeente legt een bedrag neer met de vraag wat de bibliotheek daarvoor kan doen en de bibliotheek gaat aan de slag. “Dat is meteen ook de grootste valkuil.” Volgens Buteijn wordt de bibliotheek gedragen door bevlogen en betrokken mensen, die met hun inzet en vindingrijkheid ook onder uitdagende omstandigheden veel weten te realiseren. Daardoor ontstaat bij gemeenten soms het beeld dat er meer kan, dan financieel gezond is.
In de masterclass is dat omgedraaid: “Weet als bibliotheekorganisatie wat je kan, weet wat je nodig hebt en ga van daaruit het gesprek met je gemeente(n) aan.” Daar hoort ook het minder zichtbare bij: uren voor HR-medewerker, een controller en een robuuste organisatie. Juist daarin wordt vaak als laatste geïnvesteerd. “Het gesprek daarover is soms het moeilijkst.”
Gewoon beginnen
Grote verschillen tussen Brabant, Limburg en Utrecht ziet Buteijn niet; overal zijn koplopers en gemeenten die nog moeten starten. Wél legt de nieuwe wet bloot waar de sterkten en de zwakten in de huidige samenwerking zitten. “Gemeenten kijken heel erg binnen hun eigen grenzen. Een bibliotheekorganisatie met vestigingen in meerdere gemeenten kan wel extern vergelijken.”
Dat de wet nog niet definitief is, geeft onzekerheid. Het advies blijft echter hetzelfde: “Je kunt gewoon beginnen, dat is zelfs verstandig om te doen.” Het is duidelijk dat er dingen gaan veranderen en investeren in de relatie kost hoe dan ook tijd. Waar het uiteindelijk om draait, vat Buteijn zelf het kortst samen: “Gebruik de nieuwe Wsob om samen te bepalen waar je naartoe wilt, wat daarvoor nodig is en hoe je daar met elkaar komt. En benut de nieuwe wet niet alleen om afspraken te vernieuwen, maar ook om de samenwerking te versterken.”
Het Wsob-team
Wat begon als taakgroep van drie mensen, is uitgegroeid tot een team van zeven personen. Het team begeleidt bibliotheken richting de vernieuwde Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen in het verzorgingsgebied van Cubiss-Bisc (Noord-Brabant, Limburg en Utrecht), en op verzoek ook daarbuiten. Het team bestaat uit:
Astrid Kraal – projectleider Vivianne Buteijn (projectleider vanaf januari 2027), Rutger van den Assem, Thomas van Waesberge, Kirsten Sinke, Céline Boerenkamp en Dorien Brüning – adviseurs