De stelling

Een robuuste bibliotheek vraagt om een nieuwe oriëntatie op financiën

Door prof. dr. Tjerk Budding, kerndocent Financieel Management bij TIAS School for Business and Society

In 2023 verscheen het rapport “De robuuste bibliotheek” dat in opdracht van de Vereniging van Openbare Bibliotheken is geschreven door Berenschot. Hierin staat dat een robuuste bibliotheek maatschappelijk relevant, wendbaar en toekomstbestendig is, en in staat moet zijn om onder wisselende omstandigheden continuïteit te bieden. Dit vraagt niet alleen iets op het vlak van beleid, maar ook op het terrein van financiën. Daarover gaat deze bijdrage.

Beleid gaat vooraf aan de begroting

Voor de eerstgenoemde punten (maatschappelijk relevant, wendbaar en toekomstbestendig) is een aantal factoren van belang. Ten eerste dat de financiën het beleid volgen. Dat betekent iets voor de manier waarop de begroting tot stand komt. Zijn de beleidsmatige kaders wel helder voordat de begroting wordt vastgesteld en wordt het actuele beleid daadwerkelijk in aanmerking genomen als de euro’s worden verdeeld over activiteiten, afdelingen en budgethouders? Is er echt nog wat te kiezen op het moment dat de begroting wordt opgesteld, of wordt deze in de praktijk gedomineerd door financiële kaders die vanuit ‘financiën’ worden meegegeven? En hoe worden de verschillende stakeholders in het begrotingsproces meegenomen? Daarbij is het ook van belang om de brede maatschappelijke functies die een bibliotheek voor haar rekening neemt in ogenschouw te houden. Voorkomen moet worden dat het beeld ontstaat dat kosten alleen door de traditionele uitleenfunctie worden veroorzaakt. Juist voor de zaken daarbuiten worden aanzienlijke kosten gemaakt waarvoor een passende financiële dekking aanwezig moet zijn.

prof. dr. Tjerk Budding

Veranderende kostenontwikkelingen monitoren

Een andere relevante factor betreft de kostenstructuur: vanwege veranderende behoeften en wensen van subsidieverschaffers, maar ook door technologische ontwikkelingen, wijzigen ook het soort kosten die bibliotheken maken. Zo zijn meer investeringen nodig in ICT en hebben bibliotheken te maken met hogere kosten vanwege het versterken van de bedrijfsvoering. Door de krappe arbeidsmarkt zijn personeelskosten gestegen. Het is belangrijk om dit soort kostenontwikkelingen scherp te blijven monitoren. Daarbij geldt ook dat kosten niet altijd van de ene op de andere dag bijgesteld kunnen worden, zoals op het vlak van extra personeel vanwege projecten. Dat vraagt naast scherp financiële monitoring, ook een actief HRM beleid. Ten slotte is het van belang de rekening van de kosten die gemaakt worden bij de juiste partij neer te leggen, maar dan wel op een zodanige manier dat deze lean en mean, en ook transparant is. Subsidieverstrekkers zullen behoefte hebben aan een duidelijk inzicht in de kosten die gemoeid zijn met de activiteiten waarvoor zij geld ter beschikking hebben gesteld en dat vraagt heldere kostprijzen. Er zijn inmiddels best practices daarover beschikbaar en het is zaak om dat soort inzichten met elkaar te delen.

“Deze elementen klinken misschien als open deuren, maar de geschiedenis van bibliotheken laat zien dat genoemde zaken niet altijd op orde zijn.”

Open deuren: basis op orde

Ook het doel om onder wisselende omstandigheden continuïteit te kunnen bieden, vraagt een aantal zaken op het vlak van financiën. Ten eerste moet een bibliotheek de verplichtingen die zij op korte termijn heeft kunnen betalen, kortom de liquiditeit moet op orde zijn. Ten tweede moet zij voldoende baten hebben om de lasten te dekken (voldoende rendement/resultaat). En ten derde moet zij het vermogen hebben om financiële tegenvallers op wat langere termijn op te kunnen opvangen (voldoende solvabiliteit). Deze elementen klinken misschien als open deuren, maar de geschiedenis van bibliotheken laat zien dat genoemde zaken niet altijd op orde zijn.

Transparante verantwoording

Met de vernieuwde Wsob (Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen) is er structureel meer geld voor bibliotheken. Dat is goed nieuws, maar vraagt ook wat van bibliotheken: zij dienen te zorgen dat het geld effectief en efficiënt wordt uitgegeven, en dat over de besteding van de middelen op een transparante manier verantwoording wordt afgelegd. In dat kader is het interessant om kennis te nemen van de ontwikkeling van de kosten en opbrengsten over de afgelopen 10 jaar. Waar de totale kosten van alle Nederlandse openbare bibliotheken in 2015 nog 521 miljoen euro waren, zijn deze in 2024 opgelopen tot 682 miljoen euro. Dat lijkt misschien een aanzienlijke stijging, maar gecorrigeerd voor inflatie waren de kosten in 2024 slechts vier miljoen euro hoger dan in 2015. Daarbij moet in aanmerking genomen worden dat bibliotheken in deze periode een groot aantal extra taken erbij hebben gekregen. Dit mag dan ook als een grote prestatie worden gezien, die alle vertrouwen geeft voor een verstandig financieel beheer en financieel robuuste bibliotheken voor de toekomst!